Ո՞վ կառուցեց ապագա հակառակորդներին. 5

Սկիզբը՝ այստեղ

Մաս 5

Ford և General Motors. Ամերիկյան արդյունաբերությունը երկու ապագա հակառակորդների ծառայության մեջ

1941 թվականի հունիսի 22-ին Գերմանիան հարձակվեց Խորհրդային Միության վրա։

Երկու հսկայական բանակներ բախվեցին մի պատերազմում, որի ելքը մեծապես կախված էր ոչ միայն զինվորների քանակից, այլև արդյունաբերական կարողություններից։

Բանակներին անհրաժեշտ էին բեռնատարներ, շարժիչներ, պողպատ, վառելիք, պահեստամասեր և զանգվածային արտադրության հզորություններ։

Եվ այստեղ կա մի ուշագրավ պատմական հանգամանք։

Պատերազմող երկու պետությունների ավտոմոբիլային արդյունաբերության զարգացման մեջ կարևոր դեր էին ունեցել ամերիկյան տեխնոլոգիաներն ու ընկերությունները։

Սկսենք Ford-ից։

1929 թվականի մայիսին Ford Motor Company-ն համաձայնագիր կնքեց խորհրդային կողմի հետ։

Ամերիկյան ընկերությունը տրամադրելու էր տեխնիկական աջակցություն, արտադրական գիտելիքներ և մասնագետների ուսուցման հնարավորություններ։

Այս համագործակցության արդյունքում 1932 թվականին գործարկվեց Գորկու ավտոմոբիլային գործարանը՝ ԳԱԶ-ը։

Այստեղ սկսվեց ԳԱԶ-ԱԱ բեռնատարների արտադրությունը, որոնց հիմքում ամերիկյան Ford Model AA-ն էր։

ԽՍՀՄ-ը ստանում էր ոչ միայն ավտոմեքենայի նախագիծ, այլև զանգվածային ավտոմոբիլային արտադրություն կազմակերպելու փորձ։

Հետագայում այդ արդյունաբերական բազան դարձավ նաև խորհրդային ռազմական մեքենաշինության կարևոր բաղադրիչներից մեկը։

Բայց նույն Ford-ը գործում էր նաև Գերմանիայում։

1930 թվականին Քյոլնում սկսվեց Ford-ի նոր գործարանի շինարարությունը, իսկ 1931 թվականին գործարանը գործարկվեց։

Հիտլերի իշխանության գալուց հետո Ford-ի գերմանական ձեռնարկությունը շարունակեց գործունեությունը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Ford-Werke-ն արտադրում էր բեռնատարներ և այլ արտադրանք, որոնք օգտագործվում էին գերմանական ռազմական համակարգում։

Այսպիսով՝ ամերիկյան նույն ընկերության արտադրական փորձը մասնակցել էր երկու ապագա հակառակորդների ավտոմոբիլային կարողությունների զարգացմանը։

Բայց այստեղ կար կարևոր տարբերություն։

ԽՍՀՄ-ում Ford-ը տեխնոլոգիայի և տեխնիկական աջակցության մատակարար էր։

Գերմանիայում այն ուներ սեփական դուստր ձեռնարկություն։

Այսինքն՝ մի դեպքում ամերիկյան տեխնոլոգիան փոխանցվում էր խորհրդային պետությանը, մյուս դեպքում ամերիկյան կապիտալով ստեղծված ձեռնարկությունը շարունակում էր գործել գերմանական տնտեսության ներսում։

Այժմ անցնենք General Motors-ին։

1929 թվականին General Motors-ը ձեռք բերեց գերմանական Opel ընկերության բաժնետոմսերի 80 տոկոսը, իսկ 1931 թվականին՝ մնացած մասը։

Այսպիսով՝ Հիտլերի իշխանության գալու պահին գերմանական խոշոր ավտոարտադրողներից մեկը ամբողջությամբ պատկանում էր ամերիկյան ընկերությանը։

1930-ականներին Opel-ը զարգացրեց զանգվածային ավտոմոբիլային արտադրությունը։

Իսկ Opel Blitz բեռնատարները հետագայում դարձան գերմանական բանակի տրանսպորտային համակարգի կարևոր բաղադրիչներից մեկը։

Այստեղ արդեն հարցն ավելի լուրջ է։

Ինչպե՞ս էր հնարավոր, որ ամերիկյան սեփականությամբ ձեռնարկությունը մասնակցեր մի պետության ռազմական տնտեսությանը, որի արտաքին քաղաքականությունը գնալով ավելի ագրեսիվ էր դառնում։

Պատասխանի մի մասը գտնվում է տնտեսական մեխանիզմների մեջ։

Նացիստական Գերմանիայում արտարժույթի վերահսկողությունը և շահույթի արտահանման սահմանափակումները դժվարացնում էին օտարերկրյա ընկերությունների կողմից գերմանական ձեռնարկություններից ստացված եկամուտների դուրսբերումը։

Արդյունքում այդ շահույթի մի մասը վերաներդրվում էր հենց Գերմանիայում։

Արտադրական կարողությունները մեծանում էին, իսկ գերմանական պետությունը գնալով ավելի մեծ ազդեցություն էր ձեռք բերում արդյունաբերական պատվերների ուղղությունների նկատմամբ։

Սակայն սեփականության իրավունքը և գործառնական վերահսկողությունը նույնը չէին։ Պատերազմի ընթացքում ամերիկյան մայր ընկերությունների՝ իրենց գերմանական ձեռնարկությունները կառավարելու հնարավորությունները խիստ սահմանափակվեցին։

Այս տարբերակումը կարևոր է, բայց այն չի վերացնում գլխավոր փաստը։

Ամերիկյան կապիտալի և տեխնոլոգիաների մասնակցությամբ զարգացած արդյունաբերական կարողությունները հետագայում օգտագործվեցին նացիստական Գերմանիայի ռազմական նպատակներով։

Եվ հիմա համադրենք ժամանակագրությունը։

1929 թվական. Ford-ը համաձայնագիր է կնքում ԽՍՀՄ-ի հետ։

Նույն թվականին General Motors-ը ձեռք է բերում Opel-ի վերահսկիչ բաժնեմասը։

1931 թվական. Քյոլնում գործարկվում է Ford-ի նոր գործարանը։

1932 թվական. Գորկիում սկսվում է Ford-ի տեխնոլոգիական հիմքով խորհրդային բեռնատարների արտադրությունը։

1933 թվական. Հիտլերը գալիս է իշխանության։

1935 թվականից Գերմանիան բացահայտ արագացնում է ռազմական վերազինումը։

1939 թվական. սկսվում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։

1941 թվական. գերմանական և խորհրդային բանակները բախվում են միմյանց։

Այս հաջորդականությունն ինքնին չի ապացուցում, որ 1929 թվականի գործարքները կնքվել էին ապագա պատերազմը կազմակերպելու նպատակով։

Բայց այն առաջացնում է աշխարհաքաղաքական մի հարց, որը հնարավոր չէ անտեսել։

Ի՞նչ ռազմավարական հետևանքներ կարող էր ունենալ երկու մայրցամաքային տերությունների զուգահեռ արդյունաբերական հզորացումը այն ուժերի համար, որոնք շահագրգռված էին Եվրոպայում միասնական գերիշխող կենտրոնի ձևավորումը կանխելու հարցում։

Գերմանական արդյունաբերական կարողությունների և խորհրդային տարածքների, բնական պաշարների ու մարդկային ռեսուրսների երկարաժամկետ համադրությունը կարող էր ստեղծել հսկայական եվրասիական ուժային կենտրոն։

Իսկ նրանց փոխադարձ պատերազմը կարող էր սպառել երկու պետությունների ռեսուրսները՝ փոխելով ուժերի համաշխարհային հարաբերակցությունը։

Այստեղից էլ առաջանում է մեր հետազոտության կենտրոնական վարկածը։

Իսկ եթե որոշ ազդեցիկ ֆինանսաքաղաքական շրջանակների համար երկու պետությունների զուգահեռ հզորացումը ոչ միայն շահութաբեր տնտեսական հնարավորություն էր, այլև ընդունելի նախապայման նրանց ապագա բախման համար։

Այդ վարկածը ստուգելու համար պետք է պարզել՝ ովքեր էին վերահսկում ֆինանսական ու արդյունաբերական ակտիվները, ինչ կապեր ունեին քաղաքական որոշումներ կայացնողների հետ, և ինչպես փոխվեց նրանց վարքագիծը պատերազմի հավանականության աճին զուգահեռ։

Մի բան արդեն հստակ է։

Միջազգային տնտեսական հարաբերությունները միշտ չէ, որ հետևում են քաղաքական հակամարտությունների սահմաններին։

Կապիտալը կարող է մասնակցել միաժամանակ մրցակցող պետությունների զարգացմանը, իսկ այդ զարգացման հետևանքները կարող են շատ ավելի լայն լինել, քան առանձին գործարքներից ստացված շահույթը։

Բայց հաջորդ հարցը մեզ տանում է ավելի խոր՝ դեպի բանկային սեփականության և քաղաքական ազդեցության համակարգ։

Ովքե՞ր էին կանգնած այն ֆինանսական կառույցների հետևում, որոնք կապեր ունեին գերմանական խոշոր արդյունաբերողների հետ։

Ինչպե՞ս էին գործում ամերիկյան և եվրոպական միջանկյալ ընկերությունները։

Եվ ինչպիսի՞ կապեր կային գերմանական արդյունաբերական կապիտալի ու նացիստական շարժման վաղ շրջանի ֆինանսավորման միջև։

Հաջորդ մասում կանդրադառնանք Հարիմանների ֆինանսական ցանցին, Union Banking Corporation-ին և գերմանացի արդյունաբերող Ֆրից Թիսենին։

Շարունակելի

Սերգեյ Ղարագյոզյան

Մեկնաբանություններ